افسانه اردشیر بابکان و کرم هفتواد، از داستان‌های زمان ساسانیان است که فردوسی در شاهنامه آورده. بعضی معتقدند این افسانه در حقیقت به راز تولید ابریشم در ایران اشاره دارد. تجارت ابریشم در دوران ساسانی یکی از ستون‌های اصلیِ اقتصادِ ایرانِ آن زمان بود. دیروز، حین پرسه زدن در سایت موزه لس آنجلس به این مینیاتور متعلق به دوره تیموری برخوردم که صحنه‌ی از بین بردن کرم هفتواد به دست اردشیر را به تصویر کشیده است.کرم هفتواد در حوضی بر بالای برج قلعه ای در کرمان گرفتار است و اردشیر در ظرفی قلع مذاب به دهانش میریزد. بر طبق سنت…

تقریبا دو هفته دیگر، یکی از قدیمی‌ترین نسخه‌های دیوان حافظ در شهر لندن به حراج می‌رود. این نسخه خطی، به خط نستعلیق است و تذهیب طلایی دارد و در قسمت‌هایی خط طلا بر روی تذهیب طلا کار شده است.اهمیت فوق‌العاده نسخه مذکور این است که در سال ۸۶۷ هجری قمری، یعنی ۷۲ سال پس از درگذشت شاعر بزرگش پدید آمده است. کتاب به سفارش شاهزاده معروف سلسله قراقویونلو، به نام پیر بوداق، که حکمران بخش وسیعی از ایران و عراق بود در کتابخانه سلطنتی بغداد به دست محمود پیر بوداقی نوشته شده است. این کتاب در مجموعه جعفر قاضی، کلکسیونر…

همزمان با اوج اقتدار صفویان در ایران، زبان فارسی در دربارهای امپراتوری‌های همسایه یعنی گورکانیان هند و عثمانیان به عنوان زبان شعر و ادب بسیار کاربرد داشت و هر دو چون صفویان کتاب‌های ادبی گرانقدر را به هنرمندان و خطاطان و کتابسازان‌شان سفارش می‌دادند، به خصوص شاهنامه فردوسی.اهمیت شاهنامه در دوره صفوی به قدری بود که در زمان شاه اسماعیل، نقالان و شاهنامه خوانان تربیت می‌شدند و به اقصی نقاط ایران می‌رفتند تا با خواندن این اثر حماسی روحیه وطن دوستی را در ایرانیان تقویت کنند.در اوج جنگ‌های ایران و عثمانی شاهنامه‌های نفیسی در دربار عثمانی تولید شدند که بعضی…

نقاشی اول با عنوان کشتی گرفتن رستم با سهراب تصویرگر لحظه‌ایست که سهراب در نبرد پشت رستم را به زمین می‌رساند و خنجر از نیام می‌کشد که او را بکشد. رستم با نیرنگی به سهراب می‌گوید رسمِ دیارِ ما این است که حداقل دو بار پشت حریف را به خاک برسانیم بعد او را بکشیم و سهراب با جوانمردی رهایش می‌کند. نقاشی این صفحه مملو از رنگ‌های شاد و چشم نواز است و در ترکیب‌بندی آن، نگاه، اول از همه بهسهرابِ نشسته بر سینه رستم می‌رسد. دو مهتر در طرفین اسبان که کمان‌های دو پهلوان را نگه‌داشته اند و صحنه…

سال‌ها پیش که برای نخستین بار واژه «واق واق» برای توصیف نقوش یک فرش به گوشم خورد، بسیار تعجب کردم و هر چه فکر کردم نتوانستم ربطش را به آن فرش زیبا بیابم. بعدها متوجه شدم که در افسانه‌های ایران زمین به درختی گفته می‌شود که میوه‌هایش به شکل انسان‌ها و حیواناتند، هر صبح بهار می‌کند و هر شب خزان، و درختی‌ست سخنگو که در اقصای شرق در جزیره‌ها می‌روید. در شاهنامه، اسکندر که به پایان دنیا سفر می‌کند درختی سخنگو می‌بیند. در گرشاسب نامه نیز شرح مفصلی از آن داده شده. این افسانه به صورت نقشمایه در هنر ایران…

بود مرد هنرور را هر انگشت / کلیدی بهر قفل رزق در مشت از آن دستی که ناید هیچ کاری / بود بر تن عجب بیهوده باری چلیپای نستعلیق به خط میرعماد، ۱۰۲۴ هجری قمری، امضای هادی با تاریخ ۱۱۶۹ هجری قمری در حاشیه آمده که تذهیب صفحه را ۱۴۵ سال بعد انجام داده است. هادی، تذهیب کار نام‌آور دربار گورکانیان هند در دهلی بود. با هجوم افغان‌ها به ایران و پایان سلسله صفوی دربار گورکانیان هند پذیرای بسیاری از هنرمندان و شاعران ایرانی شد. صفحات خطوط بزرگان خوشنویسی چون میرعلی هروی و میرعماد با زَر تذهیب می شدند و…

محمد سیاه قلم یا غیاث‌الدین محمد نقاش تبریزی، از نوابغ نقاشی ایران است. در نقاشی‌هایش دیوها در حالات گوناگون چون رقص و نواختن موسیقی و شادخواری گرچه در غل و زنجیر تصویر می‌شدند. هیولاهایی که در نهایت ظرافت با مرکب سیاه پرداخت می‌شدند و غمگین یا شاد بودند. سبکش در تاریخ نقاشی ایران یگانه بود و در دوران تیموری در هرات و تبریز می‌زیست. نقاشی‌هایش بسیار کمیابند و بیشترین تعداد آنها در آلبومی (مرقع) در کتابخانه قصر توپکاپی استانبول نگهداری می‌شوند که در جریان تسخیر تبریز توسط عثمانیان از کتابخانه سلطنتی تبریز به غنیمت برده شده‌اند و نقاش‌اش نیز اکنون…

دیروز دوست عزیزی تصاویر ظرفی را که در موزه‌ای در فرانسه نگهداری می‌شود، برایم فرستاد تا خطوط رویش را بخوانم. صراحیِ چینیِ زیبایی به رنگ آبی و سپید و لعابی شفاف و درخشنده. در دوره صفوی به علت تمایل بازار داخلی به ظروف چینی، شاه عباس تعدادی استاد کار را از چین به ایران آورد که علاوه بر استادکاران ایرانی به تولید و آموزش ساخت این ظروف مشغول شوند. حاصل کار نمونه‌هایی بی‌نظیر از ظروف چینی بودند که نقوش‌شان آمیزه‌ای از هنر ایران و چین بود. بر روی این صراحی زیبا یک رباعی از عمر خیام آمده که بسیار دلچسب…

ما و می و زاهدان و تقوا / تا یار سر کدام دارد شعر حافظ حک شده بر روی جام سیمین شراب، اواخر دوره تیموری یا اوایل دوره صفوی، محفوظ در موزه اسمیتسونیان، واشنگتن تا دوره قاجار استفاده از لیوان در ایران مرسوم نبود و برای نوشیدن از پیاله که به آن، جام و ساغر نیز می‌گویند (چینی، فلزی یا سفالین) استفاده می‌شده، هنوز در آسیای میانه برای نوشیدن چای و آب از پیاله استفاده میکنند.

امروز حینِ تفرج و تماشا، ناگهان چشممان به دیدارِ تمثالِ مبارکِ سلطان بن سلطان، خاقان بن خاقان، شاهنشاه قَدَر قدرت رستم صولت، بدر السلاطین، شمس الملوک، فتحعلیشاه قاجار روشن شد که پنداری بیرق اسلام را در قلب ام القرای ینگه دنیا به اهتزاز درآورده بودند.(به لطف مهرعلی، نقاش چیره دست دربار که دوازده نقاشی از فتحعلیشاه کشیده است و خود را در امضایش کمترین غلام می‌خواند، در بسیاری از موزه‌های مهم دنیا، فتحعلیشاهِ نالایق، به جاودانگی رسیدهاست)