امامزاده یحیی ورامین یکی دیگر از یادگاران ارزشمند بهجا مانده از دوره ایلخانی است؛ بنایی آرامگاهی که با گنبدی مدور بر فراز آن شکل گرفته و فضای داخلیاش سرشار از جلوههای خیرهکننده تزئینی است. این تزئینات که عمدتاً شامل گچبریهای نفیس و کتیبههای متعدد میشود، در بخشهایی با محراب بنا پیوند میخورند و مجموعهای کمنظیر از هنر و معماری قرن هشتم هجری را پیش چشم میگذارند.
در نگاه نخست، ساختمان امامزاده بنایی ساده مینماید؛ دستکم آنچه امروز از آن باقی مانده است. با این حال، پیرامون بنای اصلی الحاقاتی دیده میشود که به دورههای متأخرتر تعلق دارند و به احتمال فراوان در عصر صفوی و حتی قاجار به مجموعه افزوده شدهاند. بنای اصلی اما بیتردید متعلق به قرن هشتم هجری و از یادگارهای شاخص دوره ایلخانی است.
از نکات قابل توجه در این بنا، کاشیکاریهای زرین فام آن است همانگونه که در بسیاری از بناهای کهن ایرانی و آثار دوره ایلخانی دیده میشود، این ساختمان نیز در بخشهایی دارای کاشیهای هشت پر و صلیبی بوده که از سطح زمین بالا میرفتهاند. امروزه این کاشیها دیگر وجود ندارند؛ و تنها چند نمونه متأخرتر از دوره قاجار موجود مانده که در زمانی به بنا افزوده شده بودند. با این حال، همین عناصر معماریِ از دست رفتهی امامزاده یحیی امروز به واسطهٔ سرنوشت تاریخیشان، در پنجاه موزه از موزههای جهان بدل به آثاری نمادین شدهاند.
اوج شکوه این بنا را باید در محراب آن جستوجو کرد؛ محرابی شاهکار که بهطور کامل از کاشیهای زرین فام ساخته شده و حاصل هنر خاندان ابوطاهر کاشی است؛ خاندان نامآوری که نقش مهمی در تکوین هنر
کاشیکاری ایران در سدههای میانی داشتهاند. افزون بر محراب، کاشیهای زرین فام دیگری نیز بر بدنهٔ بنا، بهویژه روی قبر، وجود داشته که امروزه دیگر در محل خود نیستند.
کاشیهای زرین فام روی مزار اکنون در موزهٔ ارمیتاژ سنپترزبورگ در روسیه نگهداری میشوند و محراب باشکوه امامزاده یحیی نیز سرنوشتی شگفتانگیز یافته است: این محراب امروز در موزهٔ شانگریلا در هاوایی قرار دارد؛ و حیرتآور است که چگونه محرابی از ورامین، شهری در قلب فلات ایران، سر از یک خانهموزه در جزایری دورافتاده در اقیانوس آرام درآورده است.
مسیر انتقال این محراب، خود داستانی پر فراز و نشیب و تأملبرانگیز دارد. دانشگاه میشیگان در سال
گذشته نمایشگاهی بسیار ارزشمند و دقیق دربارهٔ امامزاده یحیی برگزار کرد که به صورت آنلاین و برای عموم قابل مشاهده بود. در این نمایشگاه، افزون بر بررسی معماری، آیینها و زمینههای فرهنگی مرتبط با
بنا، روند خروج و سرقت کاشیها نیز به تفصیل روایت شده است. بر اساس این پژوهشها، در دورهٔ قاجار و
توسط مستوفی الممالک ملقب به «آقا»، محراب از جای خود جدا شده و در پاریس به دلال مشهور آثار اسلامی، کِوُرکیان، فروخته میشود. کِوُرکیان نیز در ادامه، این اثر را به یک مجموعهدار آمریکایی واگذار میکند؛ خانه این مجموعهدار که محراب سالها در آن نگهداری میشد، امروزه به موزهای در ایالت هاواییِ ایالات متحده آمریکا تبدیل شده است.
این سرگذشت، امامزاده یحیی ورامین را نهتنها به یکی از مهمترین بناهای ایلخانی ایران، بلکه به نمونهای گویا از تاریخ پراکنده شدن میراث فرهنگی ایران در جهان بدل میکند؛ بنایی که اجزای آن هر یک در گوشهای از دنیا، روایتگر عظمت هنری و در عینحال، تلخی گسست تاریخیاند.
