در سفر اخیرم به شهر بندری لافت، شهری که به درستی بهعنوان یکی از شاخصترین نمونههای معماری اقلیمی جنوب ایران شناخته میشود، برای بررسی و اظهار نظر درباره نحوه مرمت یک بادگیر دعوت شدم. این بادگیر، تنها عنصر باقیمانده از یک خانه تاریخی است که دیگر بخشهای آن در گذر زمان تخریب شدهاند و بنا به تصمیم اداره میراث فرهنگی، حفظ و نگهداری همین سازه به عنوان سندی از معماری بومی منطقه ضروری تشخیص داده شده است.
بادگیر مورد بحث، از نوع چهاروجهی و با ساختاری ساده و مستقیم است و برخلاف بادگیرهای مناطق مرکزی ایران، به ویژه یزد، فاقد تقسیمات پیچیده داخلی، تیغههای متعدد یا سامانههای ترکیبی مبتنی بر تبخیر آب است. این سادگی، نه نشانه ضعف طراحی، بلکه نتیجه انطباق دقیق با شرایط اقلیمی خاص جنوب ایران است؛ اقلیمی که با گرمای شدید، رطوبت بالا و جریانهای نسبتاً مداوم هوا تعریف میشود.
در حوزه اقلیمی خلیج فارس، هدف اصلی بادگیر نه کاهش دمای هوا از طریق تبخیر، بلکه ایجاد جریان مؤثر برای جابهجایی هواست. در این اقلیم مشکل اصلی سکون هوا و تجمع رطوبت و گرمای محبوس در فضاهای داخلی است. بادگیرهای لافت با بهرهگیری از اختلاف فشار و جهت بادهای غالب، هوای گرم و مرطوب را از داخل بنا خارج کرده و همزمان هوای تازهتر بیرون را به داخل هدایت میکنند. این فرآیند، بدون استفاده از آب، به کاهش محسوس رطوبت نسبی و بهبود کیفیت هوای داخلی منجر میشود.
بادهای غالب منطقه، بهویژه بادهای جنوبی و جنوبشرقی که اغلب از سطح خلیج فارس عبور میکنند، نقش تعیینکنندهای در عملکرد این بادگیرها دارند. این بادها اگرچه مرطوباند، اما در مقایسه با هوای راکد داخل فضا، خنکتر و متحرکتر هستند. بادگیر با قرارگیری در ارتفاع و با دهانههای باز در جهات مؤثر، این جریانها را جذب کرده و از طریق مکش طبیعی، هوای سنگین و اشباع شده داخل را به بیرون هدایت میکند. در برخی فصول، جریانهای ضعیفتر یا به اصطلاح «بادهای کمجان» نیز وجود دارند که عملکرد بادگیر بیشتر بر پایه اختلاف دمای شب و روز و اثر دودکشی (Stack Effect) استوار میشود.
تصاویر گرفته شده از نمای بیرونی و بهویژه از فضای داخلی بادگیر -که از پایین به سمت دهانهها ثبت شده اند- به وضوح منطق سازهای و عملکردی آن را نشان میدهند. تیرهای افقی چوبی که در بدنه بادگیر
دیده میشوند، علاوه بر نقش سازهای، در کنترل سرعت و جهت جریان هوا نیز مؤثر بودهاند. مصالح به کار رفته شامل سنگ مرجانی، ملات آهکی و چوب، همگی انتخابهایی سازگار با اقلیم مرطوب و شور منطقهاند.
در مجموع بادگیرهای لافت را نباید به عنوان نسخهای ساده شده از بادگیرهای کویری، بلکه به عنوان الگویی مستقل و اقلیممحور در معماری بومی ایران ارزیابی کرد؛ الگویی که با حداقل پیچیدگی فنی، حداکثر کارایی زیستاقلیمی را فراهم میآورد و نشاندهنده درک عمیق سازندگان محلی از رفتار باد،
رطوبت و گرما در سواحل جنوبی ایران است.
