آب در لافت تنها یک منبع طبیعی نیست، بلکه بخشی از ساختار زندگی، نظم اجتماعی و معماری این شهر کهن است. نظام ذخیره و توزیع آب در این منطقه، حاصل قرن‌ها تجربه‌ی زیسته در اقلیمی گرم، کم‌باران و ناپایدار است؛ نظمی که در آن، معماری، زمین و جامعه به شکلی در هم تنیده عمل می‌کنند. آب‌انبارهای لافت در مقایسه با نمونه‌های فلات مرکزی ایران، از هرگونه تزئین و نمایش‌گری فاصله دارند. این بناها ساده، فشرده و کم ارتفاع‌اند و فرم آن‌ها مستقیماً از ضرورت‌های اقلیمی شکل گرفته است. گنبدهای نرم و پیوسته، دیوارهای ضخیم و دهانه‌های محدود، همگی در خدمت…

در سفر اخیرم به شهر بندری لافت، شهری که به درستی به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های معماری اقلیمی جنوب ایران شناخته می‌شود، برای بررسی و اظهار نظر درباره نحوه مرمت یک بادگیر دعوت شدم. این بادگیر، تنها عنصر باقی‌مانده از یک خانه تاریخی است که دیگر بخش‌های آن در گذر زمان تخریب شده‌اند و بنا به تصمیم اداره میراث فرهنگی، حفظ و نگهداری همین سازه به عنوان سندی از معماری بومی منطقه ضروری تشخیص داده شده است. بادگیر مورد بحث، از نوع چهاروجهی و با ساختاری ساده و مستقیم است و برخلاف بادگیرهای مناطق مرکزی ایران، به ویژه یزد، فاقد…

امامزاده یحیی ورامین یکی دیگر از یادگاران ارزشمند به‌جا مانده از دوره ایلخانی است؛ بنایی آرامگاهی که با گنبدی مدور بر فراز آن شکل گرفته و فضای داخلی‌اش سرشار از جلوه‌های خیره‌کننده تزئینی است. این تزئینات که عمدتاً شامل گچ‌بری‌های نفیس و کتیبه‌های متعدد می‌شود، در بخش‌هایی با محراب بنا پیوند می‌خورند و مجموعه‌ای کم‌نظیر از هنر و معماری قرن هشتم هجری را پیش چشم می‌گذارند. در نگاه نخست، ساختمان امامزاده بنایی ساده می‌نماید؛ دست‌کم آن‌چه امروز از آن باقی مانده است. با این حال، پیرامون بنای اصلی الحاقاتی دیده می‌شود که به دوره‌های متأخرتر تعلق دارند و به احتمال…

مسجد جامع ورامین که ساخت آن در دهه‌های آغازین قرن هشتم هجری قمری و در دوره حکومت اولجایتو و ابوسعید بهادرخان تکمیل شد، یکی از برجسته‌ترین یادگارهای معماری ایلخانی در ایران است. ورامین در این دوران یکی از کانون‌های مهم و آباد منطقه ری و مرکز تجمع روستاها و آبادی‌های حاصلخیز اطراف بود؛ شهری راهبردی در مسیر تجارت، کشاورزی و ارتباطی میان‌ ری، قم و خراسان. همین جایگاه ویژه سبب شد که امیران ایلخانی احداث مسجد جامع آن را نه تنها یک نیاز مذهبی بلکه نوعی نمایش قدرت، ثروت و هنر دولتی تلقی کنند. معماری مسجد همچون بسیاری از بناهای…

در شماره‌ی تازه‌ی مجله‌ی بخارا (شماره ۱۶۸، خرداد و تیر ۱۴۰۴)، مقاله‌‌ای از من منتشر شده با عنوان «راز کاغذهای خاموش»؛ تحلیلی بر سه برگ نقشه‌ی ناشناخته که استاد حسین لرزاده برای مسجدی در آموزشگاه خیریه نمازی در شیراز طراحی کرده بود—پروژه‌ای که هرگز به مرحله اجرا نرسید. این نقشه‌ها، نه‌فقط اسنادی فنی بلکه گنجینه‌هایی معماری‌اند؛ نمونه‌ای از سبک طراحی دقیق، نظام فضایی و نگاه استاد به تداوم معماری سنتی در دوران معاصر. انتشار و تحلیل این نقشه‌ها برای من فرصتی بود تا بر ضرورت مستندسازی و بازخوانی منابع آرشیوی معماری ایران تأکید کنم—به‌ویژه آثاری که تا امروز از چشم…

در شاهنامه، شاه «تخت» است و رستم «تکیه گاه». شاه می‌تواند بلغزد؛ پهلوان اگر برنجد، از ایران نمی‌رنجد. در بزنگاه، قهرش با شاه می‌ماند، شمشیرش برای ایران برمی‌گردد. همین «وفاداریِ انتقادی» است که رستم را از پهلوانِ دربار به نگهبانِ وطن می‌برد. ۱) مازندران: پندِ زال، شتابِ شاه، رفتنِ رستمشاه جوان است و بلندپرواز؛ گوشش به پندِ پیر سنگین. می‌رود و در بندِ دیو می افتد. آن‌گاه، از زابل نامِ تهمتن را می‌خوانند؛ اعتراض به جای خود، یاریِ ایران بر جایِ نخست. چو بشنید دستان بپیچید سختهمی گفت: «کاووس خودکامه بخت!» وگر تیز گردد، گشاد است راه-تهمتن نشسته‌ست این‌جا با…

بازیِ گنجفه یکی از کهن‌ترین بازی‌های ورق است که در ایران تاریخی دیرینه و ریشه‌هایی عمیق در فرهنگ و هنر این سرزمین دارد. این بازی که از طریق ایران به هند هم رسید، به ویژه از عصر اواخر عصر تیموری تا پایان دورۀ صفوی، به اوج محبوبیت رسید و بخشی مهم از سرگرمی‌ها و آداب اجتماعی ایرانیان را تشکیل می‌داد. کارت‌های گنجفه عموماً دایره‌ای شکل بودند، هرچند نمونه‌هایی به صورت مستطیل یا بیضی نیز ساخته شده است. این کارت‌ها اغلب از مقوا، کاغذهای ضخیم، و در موارد خاص‌تر از چوب یا حتی عاج ساخته می‌شدند. هنرِ گنجفه‌سازی فرصتی بود برای…

در این مقاله، خاطرات سفر اخیر خود در شهریور ۱۴۰۳ به خیوه در ازبکستان را به اشتراک می‌گذارم که دومین بازدید من از این شهر پس از ده سال بوده است. با بیانی توصیفی به معماری و شهر خیوه، به‌خصوص ایچان قلعه، می‌پردازم. ایچان قلعه، که در میراث جهانی یونسکو ثبت شده، با دیوارهای عظیم خود، میزبان مساجد، مدارس و کاروانسراهای تاریخی متعددی است که نشانگر دوران شکوفایی اقتصادی و فرهنگی این شهر طی سده‌های ۱۶ تا ۱۸ میلادی و اهمیت آن در مسیر جاده ابریشم است. همچنین به نقش کلیدی بردگان ایرانی در ساخت این شهر اشاره کرده‌ام؛ بردگانی…

در سال ۶۱۴ میلادی، امپراتوری ساسانی به فرماندهی سردار بزرگ و نام آور خود، شهربراز، اورشلیم را به زیر پرچم ایران درآورد. شهربراز، که نامش به معنای «شاه گراز» و نمادی از دلاوری و جنگاوری است، از برجسته ترین فرماندهان دوران خسرو پرویز به شمار می‌رفت. او با هوشمندی، استقامت و تدبیری که در میدان نبرد داشت، به چهره‌ای شاخص در ارتش ساسانی تبدیل شده بود و وفاداری و اعتماد کامل شاه را به دست آورده بود. شهربراز، نیروهای ساسانی را به سوی اورشلیم رهنمون شد و محاصره‌ای قاطع و منظم را بر این شهر اعمال کرد. این فتح برای…

مدرسه «طلا کاری» که در میدان ریگستان شهر سمرقند واقع شده، بنایی است متعلق به قرن ۱۷ میلادی، مانند دیگر بناهای این شهر ویرانی بسیار بر خود دیده، از جمله تاراج طلاکاری‌هایش توسط روس‌ها. آنچه در این بنا و اکثر بناهای تاریخی ازبکستان توی ذوق می‌زند، بازسازی به جای مرمت است. تزیینات آنچنان نونوار و پررنگند که مشخص است همگی محصول یکی دو دهه اخیرند و در اکثر نقاط نیز از تخیل و سلیقه به جای ردیابی نقوش تاریخی، کمک گرفته اند. هنگام بازدید به یاد زحمات ۶۰ ساله مرمتگران ایرانی در گنبد سلطانیه و کاخ چهلستون افتادم که چگونه…