پالهنگ

بعد از حادثه‌ای که مدتی پیش برایم پیش آمد و حاصلش مجموعه‌ای از شکستگی‌ها و آسیب‌ها و آویزان شدن دست شکسته از گردنم بود و هست، یاد مجموعه‌ای از نگارگری‌ها افتادم که سال‌هاست در موزه‌ها و مجموعه‌های مختلف سراغشان می‌رفتم.

در همه‌ی این نگاره‌ها مردی را می‌بینیم، اغلب زانو زده و گاه سوار بر اسب، با یک دست که به شکلی غیرعادی از گردن آویخته است. نخستین بار که این تصاویر را دیدم، گمان کردم شاید با شاهزاده یا امیری روبه رو هستیم که دستش آسیب دیده یا نقصی جسمانی داشته است. تکرار حیرت‌آور این تصویر، با تفاوت‌هایی در چهره و لباس، این پرسش را برایم باقی گذاشته بود که این مرد کیست و چرا نقاشان دوره‌ی صفوی این همه او را تصویر کرده‌اند.

پاسخ از آنچه تصور می‌کردم جالب‌تر بود.

آنچه دست شکسته یا معلول به نظر می‌رسد، در واقع دستی است که با وسیله‌ای برای مهار اسیر، موسوم به «پالهنگ»، بسته شده است. چوبی دوشاخه که پشت گردن قرار می‌گرفت و مچ یک دست را در حالت خمیده نگه می‌داشت. بنابراین با یک مرد مشخص روبه رو نیستیم، بلکه با یک شمایل تکرارشونده طرفیم: جنگجوی اسیر.

تا امروز دست‌کم سی‌وپنج نمونه از این تصویر در موزه‌ها، کتابخانه‌ها و مجموعه‌های مختلف شناسایی شده است. در نوشته‌های قدیمیِ تاریخ هنر معمولاً از این شخصیت با عنوان «اسیر ترکمان» یاد شده، اما بررسی‌های تازه‌تر، به ویژه مقایسه‌ی پوشاک و سربند آنان با تصاویر تاریخی، نشان می‌دهد که بسیاری از این مردان به احتمال زیاد ازبک‌های شیبانی‌اند؛ دشمنان قدرتمند صفویان در مرزهای شرقی ایران و به ویژه خراسان در سده ی شانزدهم.

اما چیزی که این نگاره‌ها را برای من جذاب می‌کند خودِ اسارت نیست، بلکه نحوه‌ی نمایش اسیر است.

این مردان تحقیرشده و درمانده تصویر نشده‌اند. تقریباً تا دندان مسلح‌اند: شمشیر، کمان، ترکش، خنجر و گاه گرز همچنان همراهشان است. لباس‌هایشان فاخر است و چهره‌هایشان اغلب آرام، مغرور و حتی سرکش. تنها چیزی که آزادی‌شان را از آنان گرفته همان پالهنگی است که یک دست را مهار کرده است.

این تناقض بعید است اتفاقی باشد. نقاش صفوی برای نشان دادن پیروزی، دشمن را کوچک نکرده؛ برعکس، قدرت او را به رسمیت شناخته است. جنگجویی را نشان داده که هنوز همه‌ی نشانه‌های قدرت را با خود دارد، اما دیگر اختیار استفاده از آن قدرت را ندارد. شاید شکست دادن چنین دشمنی است که ارزش نمایش دارد.

جالب‌تر اینکه نسخه‌های مختلف گاه نام‌های متفاوتی بر خود دارند؛ بنابراین ظاهراً نباید در جست‌وجوی یک شاهزاده‌ی ازبک با دستی آسیب دیده باشیم. آنچه طی دهه‌ها تکرار شده، یک فرد نیست، بلکه یک «صورت» است: صورت دشمن شرقی صفویان، مسلح و مقتدر، اما به اسارت درآمده.

و من پس از سال‌ها نگاه کردن به این نگاره‌ها، تازه وقتی دست خودم از گردنم آویزان شد، فهمیدم دست آن مردان هرگز نشکسته بود.