چند روز پیش مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در پنیکس آتن ایستاد و برای توضیح جهان امروز، به ۲۵۰۰ سال پیش بازگشت؛ به خشایارشا، حملهٔ سپاه ایران به یونان، ترموپیل و تصرف آتن. سپس از دل همین گذشته، تبارنامه‌ای برای «غرب» ساخت که از آتن آغاز می‌شد، در روم شکل می‌گرفت، در مسیحیت ادامه می‌یافت، از اروپا و انگلستان عبور می‌کرد و سرانجام به آمریکا می‌رسید. چند دقیقه بعد نیز، وقتی سخن به دشمنان امروز غرب رسید، دوباره نام ایران به میان آمد.
برای من، اهمیت این سخنرانی بیش از مواضع سیاسی روزِ روبیو، در معماری تاریخی آن است. در یک سوی روایت، یونان، روم، مسیحیت، اروپا و آمریکا قرار می‌گیرند و در سوی دیگر، ایران هخامنشی و ایران امروز؛ گویی نزاعی که در ۴۸۰ پیش از میلاد آغاز شده، با تغییر لباس بازیگران همچنان ادامه دارد.
بی‌تردید یونان یکی از مهم‌ترین سرچشمه‌های اندیشه و فرهنگ اروپایی است اما «تأثیر» با «تبار» یکی نیست. چیزی به نام تمدن غرب در آتن متولد نشد که بی‌وقفه از یونان به روم، از روم به اروپای مسیحی و از آنجا به آمریکا منتقل شده باشد. میان این نقاط قرن‌ها گسست، فراموشی، ترجمه و بازسازی وجود دارد؛ میراث یونانی در بیزانس ادامه یافت، بخش بزرگی از فلسفه و علوم یونان در جهان اسلامی ترجمه و شرح شد و از مسیرهایی چون بغداد، اندلس و سیسیل دوباره به اروپای لاتین رسید. تازه در دوران جدید بود که یونان بیش از پیش به «نیای تمدنی غرب» بدل شد.
حتی خود جنگ‌های ایران و یونان نیز با این دوگانه ساده سازگار نیستند؛ اسپارت، مهم‌ترین قدرت زمینی مقاومت در برابر خشایارشا، دموکراسی نبود، بسیاری از دولت شهرهای یونانی با هخامنشیان همکاری کردند یا بی طرف ماندند، و دموکراسی آتنی نیز زنان، بردگان و بسیاری از ساکنان شهر را از مشارکت سیاسی محروم می‌کرد.
همین‌جا «شرق» نیز نقش دیگریِ ضروری این تبارنامه را پیدا کرد: یونانی آزاد در برابر ایرانی فرمان‌بردار، شهروند در برابر رعیت، و در نهایت غرب آزاد در برابر «استبداد شرقی». این تصویر بی‌هیچ سابقه‌ای در متون یونانی نیست، اما تبدیل آن به یک نظریهٔ تمدنی پایدار، محصول دوران جدید است.
پرسش اصلی، پس، این نیست که آیا یونان بر غرب اثر گذاشته است؛ پاسخ روشن است. پرسش این است که غرب چه زمانی یونان را به نیای خود تبدیل کرد، چرا برای ساختن این شجره‌نامه به یک «شرق» در برابر خود نیاز داشت، و چرا ایران هنوز باید نقش همان دشمن نخستین را بازی کند؟
این پرسش وقتی جالب‌تر می‌شود که به انتهای تبارنامه روبیو نگاه کنیم: ایالات متحده، کشوری با کمتر از دو قرن و نیم تاریخ سیاسی مستقل، که از دل جامعه‌ای استعمارگر و مهاجرنشین شکل گرفت؛ جامعه‌ای که تاریخ پیدایشش با تصرف سرزمین بومیان، کوچ اجباری و نابودی بسیاری از جوامع آنان، برده‌داری، خشونت نژادی، گسترش سرزمینی و جنگ گره خورده است. این یادآوری برای آن نیست که تاریخ آمریکا را فقط به خشونت فروبکاهیم، بلکه برای نشان دادن همان معیار دوگانه‌ای است که از تاریخ «غرب» عناصر مطلوب را برمی‌گزیند و آن‌ها را میراث تمدنی می‌نامد، اما خشونت‌ها و استعمارهای همان تاریخ را به حاشیه می‌راند.
در سوی دیگر، ایران نیز هرگز موجودی ثابت و دست‌نخورده از هخامنشیان تا امروز نبوده است؛ بارها فتح شده، دین و نظام سیاسی‌اش تغییر کرده، مرزهایش جابه‌جا شده و فرهنگش دگرگون شده است.
با این همه، نام ایران، حافظهٔ تاریخی، زبان و ادبیات فارسی و تصور یک حوزه فرهنگی ایرانی بارها پس از فروپاشی‌های سیاسی خود را بازساخته‌اند. این تفاوتی مهم میان یک حوزه تمدنی دیرپا و دولت-ملتی جدید است که برای خود نسبی بسیار کهن‌تر می‌سازد. به بیان دیگر، قدمت سیاسی و قدمت تمدنی یکی نیستند، و نسبت دادن گذشته آتن به واشنگتن بیش از آنکه محصول یک تداوم تاریخی باشد، حاصل انتخاب و بازچینش گذشته است.
از این منظر، نطق روبیو نمونهٔ روشنی از «سیاستِ تاریخ» است: گذشته نه برای فهمیدن آنچه رخ داده، بلکه برای ساختن «ما» و «دیگری»، تعیین دوست و دشمن و مشروعیت بخشیدن به سیاست امروز به کار گرفته می‌شود. در چنین روایتی، خشایارشا دیگر فقط پادشاهی متعلق به قرن پنجم پیش از میلاد نیست؛ هر بار که واشنگتن با تهران درگیر می‌شود، باید دوباره از گور برخیزد و در ترموپیل بجنگد.
